จากการวิเคราะห์ข้อเท็จจริงและข้อกฎหมายเพิ่มเติม มีประเด็นทางกฎหมายที่คุณควรทราบดังนี้ครับ:

1. ประเด็นปัญหาข้อกฎหมาย
กรณีที่บิดาแยกกันอยู่กับมารดาเกือบปี แต่ยังมีทะเบียนสมรสกันอยู่ และบิดาปฏิเสธไม่จ่ายค่าเลี้ยงดูบุตรโดยอ้างว่า "ถ้ายังไม่หย่าจะไม่จ่าย" อีกทั้งไม่มีเอกสารข้อตกลงเรื่องค่าเลี้ยงดู มารดาจะมีสิทธิดำเนินการทางกฎหมายเพื่อบังคับให้บิดาจ่ายค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรได้อย่างไร

2. หลักกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

• พระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 มาตรา 155 บัญญัติว่า ในการยื่นคำฟ้องหรือคำร้องตลอดจนการดำเนินกระบวนพิจารณาใด ๆ ในคดีครอบครัวเพื่อเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูหรือค่าเลี้ยงชีพ ให้ได้รับการยกเว้นไม่ต้องชำระค่าขึ้นศาลและค่าฤชาธรรมเนียม
• พระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 มาตรา 178 บัญญัติให้อำนาจศาลในระหว่างมีคำสั่งคุ้มครองสวัสดิภาพ สามารถกำหนดให้ฝ่ายที่ต้องรับผิดจ่ายค่าอุปการะเลี้ยงดูให้แก่อีกฝ่ายตามที่เห็นสมควรได้
• พระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 มาตรา 75 ตรี กำหนดว่า ในกรณีที่มีการจดทะเบียนหย่าหรือแยกกันอยู่ และบุตรอยู่ในความอุปการะของผู้ประกันตนฝ่ายใด ให้ผู้ประกันตนฝ่ายนั้นเป็นผู้มีสิทธิได้รับเงินสงเคราะห์บุตร (กรณีที่มารดาเป็นผู้ประกันตน)

3. การวิเคราะห์และปรับบทกฎหมาย

• หน้าที่ในการอุปการะเลี้ยงดูบุตร: การที่บิดาอ้างว่า "ยังไม่หย่าจะไม่จ่ายค่าเลี้ยงดู" เป็นข้ออ้างที่ไม่มีผลตามกฎหมาย เนื่องจากการจดทะเบียนสมรสทำให้บุตรเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดา บิดาย่อมมีหน้าที่ต้องร่วมอุปการะเลี้ยงดูบุตรตามกฎหมาย แม้จะแยกกันอยู่และยังไม่มีการหย่าร้างก็ตาม
• การดำเนินการทางศาลโดยไม่มีค่าใช้จ่ายศาล: แม้ปัจจุบันจะยังไม่มีบันทึกข้อตกลงเป็นลายลักษณ์อักษร คุณแม่สามารถใช้สิทธิทางศาลยื่นคำฟ้องหรือคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวเพื่อเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรได้โดยตรง ซึ่งตาม มาตรา 155 แห่ง พ.ร.บ. ศาลเยาวชนและครอบครัวฯ กฎหมายได้ยกเว้นค่าขึ้นศาลและค่าฤชาธรรมเนียมให้ ทำให้ไม่ต้องกังวลเรื่องค่าธรรมเนียมศาล
• การคุ้มครองสวัสดิภาพ: หากการไม่ได้รับค่าเลี้ยงดูกระทบต่อความเป็นอยู่และการดำรงชีพของบุตร คุณแม่สามารถร้องขอให้ศาลมีคำสั่งกำหนดค่าอุปการะเลี้ยงดูตามที่เห็นสมควรได้ตาม มาตรา 178 แห่ง พ.ร.บ. ศาลเยาวชนและครอบครัวฯ
• สถานะการรับราชการของบิดา: เนื่องจากบิดารับราชการ มีหลักแหล่งและเงินเดือนประจำที่แน่นอน หากศาลมีคำพิพากษาหรือมีข้อตกลงยอมความในศาลแล้วบิดาไม่ปฏิบัติตาม สามารถดำเนินการบังคับคดีอายัดเงินเดือน หรือร้องเรียนทางวินัยข้าราชการได้
• สิทธิประโยชน์ทดแทน (ถ้ามี): หากคุณแม่เป็นผู้ประกันตนตามกฎหมายประกันสังคมและเป็นผู้อุปการะบุตรในระหว่างแยกกันอยู่ คุณแม่สามารถยื่นขอรับเงินกรณีสงเคราะห์บุตรได้ตาม มาตรา 75 ตรี แห่ง พ.ร.บ. ประกันสังคมฯ

4. บทสรุปและคำแนะนำในทางปฏิบัติ

1. รวบรวมเอกสารที่เกี่ยวข้อง:
   • ใบสำคัญการสมรส
   • สูติบัตรของบุตร และทะเบียนบ้าน
   • เอกสารหลักฐานค่าใช้จ่ายของบุตร (เช่น ค่าเล่าเรียน ค่ารักษาพยาบาล ค่ากินอยู่ประจำวัน)
   • หลักฐานการรับราชการหรือสถานที่ทำงานของบิดา (ถ้ามี)
2. ขอความช่วยเหลือทางกฎหมายโดยไม่มีค่าใช้จ่าย:
   • คุณแม่สามารถเดินทางไปที่ สำนักงานอัยการคุ้มครองสิทธิและช่วยเหลือทางกฎหมายแก่ประชาชน (สคช.) ประจำจังหวัด เพื่อให้อัยการช่วยว่าต่างและยื่นฟ้องคดีเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรให้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย
   • หรือติดต่อฝ่ายประชาสัมพันธ์ของ ศาลเยาวชนและครอบครัว ในเขตพื้นที่ที่คุณแม่อยู่อาศัย เพื่อขอรับคำแนะนำและยื่นคำฟ้องตาม มาตรา 155 แห่ง พ.ร.บ. ศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553
3. ขั้นตอนการไกล่เกลี่ย: เมื่อเข้าสู่กระบวนการศาล ศาลจะจัดให้มีการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทก่อน ซึ่งส่วนใหญ่ฝ่ายบิดาที่รับราชการจะยอมตกลงทำสัญญาประนีประนอมยอมความเพื่อกำหนดจำนวนเงินและรอบการจ่ายค่าเลี้ยงดูที่ชัดเจนครับ